OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH
 • KLAUZULE INFORMACYJNE
 
SZKOŁA PARTNERSKA:
logo SWPS
 
MS DREAMSPARK:
dreamspark logo
 
BIP ZSZIL:
 
ZNAK JAKOŚCI

Fundacja Edukacyjna ''Perspektywy'' potwierdza, że Technikum w Zespole Szkół Zawodowych i Licealnych im. Górników i Energetyków Turowa w Zgorzelcu jest wśród 300 najlepszych techników w Polsce sklasyfikowanych w Rankingu Szkół Ponadgimnazjalnych PERSPEKTYWY 2016 i przysługuje mu tytuł ''Srebrnej Szkoły 2016''.

 
PROJEKTY

Szkoła korzysta z projektów:



















 
SZKOŁA
 
UCZNIOWIE
 
RODZICE
 
NAUCZYCIELE
 
ZAINTERESOWANIA
 
REFORMA EDUKACJI:
logo MEN REF
 
aleklasa.pl
aleklasa.pl
 
Bezpieczne Ferie
ferbez22


Zatrucia pokarmowe

Zatrucia pokarmowe potrafią skutecznie zniszczyć nam świetną zabawę i wypoczynek.
Zatrucia pokarmowe czyli ostre schorzenia żołądkowo-jelitowe wywoływane są najczęściej drobnoustrojami lub ich toksynami, które dostały się do organizmu wraz z pożywieniem.
Naturalnym miejscem bytowania tych bakterii jest przewód pokarmowy zwierząt dzikich i hodowlanych. Bakterie te wydalane z kałem , w warunkach sprzyjających takich jak ciepło, wilgoć, obecność białka, mogą być poza organizmem żywym nawet przez kilka miesięcy np. w glebie około 3 m-cy, w wodzie - od kilku dni do kilku tygodni, a w wysuszonych produktach spożywczych mogą trwać przez czas nieograniczony.
Człowiek zakaża się najczęściej:
• poprzez żywność zanieczyszczoną odchodami zakażonych zwierząt np. drobiu, myszy, szczurów,
• poprzez produkty żywnościowe pochodzące od zwierząt zakażonych (jaja, mięso, czasami surowe mleko),
• od zakażonych zwierząt i ludzi wydalających z kałem pałeczki Salmonella,
Metody uniknięcia zachorowań, o których trzeba pamiętać to:
• mycie rąk po wyjściu z ubikacji i przed przygotowaniem posiłków,
• utrzymywanie w czystości pomieszczeń, sprzętów kuchennych i naczyń stołowych,
• przechowywanie żywności w niskiej temperaturze,
• zapobieganie rozmrażaniu i ponownemu zamrażaniu żywności, całkowite rozmrożenie drobiu, mięsa i ich przetworów przed przystąpieniem do ich smażenia, pieczenia, gotowania,
• skrupulatne przestrzeganie rygorów technologicznych, które jeśli nie likwidują bakterii, to znacząco ograniczają ich namnażanie się,
• poddawanie żywności działaniu wysokiej temperaturze (gotowanie, pieczenie, duszenie), które jest najłatwiejszym sposobem zniszczenia bakterii,
• wydzielenie miejsca w lodówce na surowy drób, mięso i jaja, tak aby nie stykały się z innymi produktami,
• mycie jaj przed rozbiciem skorupki,
• mycie owoców i warzyw przed spożyciem,
• unikanie spożywania lodów i ciastek pochodzących od nieznajomych wytwórców,
• spożywanie potraw bezpośrednio po przygotowaniu lub szybkie ich schłodzenie i przechowywanie w niskiej temperaturze,
• tępienie owadów i gryzoni przenoszących zarazki.
W przypadku wystąpienia objawów chorobowych takich jak nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunki i podwyższona temperatura należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.





Choroby zakaźne:

Choroby zakaźne to choroby wywołane przez drobnoustroje (bakterie, wirusy, grzyby, roztocza),toksyczne produkty (jad kiełbasiany), a także przez pasożyty lub inne biologiczne czynniki chorobotwórcze, które ze względu na charakter i sposób szerzenia stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi. Mogą szerzyć się różnymi drogami: przez kontakt bezpośredni (z osoby na osobę), drogą kropelkową, podczas kaszlu i kichania, przez kontakt seksualny, przez wkłucie bezpośrednio do organizmu na zakażonej igle czy strzykawce, a także przez owady, które spełniają funkcje nośników.

GRYPA

Okres jesienno-zimowy to sezon infekcji kataralnych, przeziębień i grypy.
Chroń siebie i innych -przy wystąpieniu objawów takich jak gorączka, bóle głowy, bóle mięśniowo-stawowe, kaszel, ból gardła zostań w domu, w przypadku nasilenia objawów– zwłaszcza wystąpienia duszności - niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.
Grypa należy do najbardziej rozpowszechnionych chorób zakaźnych na świecie i jest bardzo poważnym problemem medycznym. Nie wolno jej bagatelizować. Zachorowania notowane są w każdej szerokości geograficznej i w każdej grupie wieku.
W Polsce liczba zachorowań na grypę waha się, w zależności od sezonu epidemicznego,
od kilkuset tysięcy do kilku milionów.
Grypa powoduje zachorowania o charakterze epidemii, które występują co roku oraz zachorowania o charakterze pandemii, które powtarzają się co kilkanaście – kilkadziesiąt lat. Pandemie mają zasięg ogólnoświatowy i wywoływane są przez nowe typy wirusa grypy.
Przyczyną zachorowań są wirusy grypy klasyfikowane do trzech typów A, B lub C. Wirusy typu B występują jedynie u człowieka, typu C u człowieka i świń, podczas gdy wirusy grypy typu A występują zarówno u człowieka, jak i ptaków, świń, koni oraz ssaków morskich.
Droga zakażenia
Do zakażenia wirusem grypy dochodzi drogą kropelkową, bądź przez kontakt bezpośredni
z osobą zakażoną lub ze skażonymi powierzchniami. Wirus grypy poza żywym organizmem może przetrwać kilka godzin (około 2-3 godzin). Wirus atakuje górne drogi oddechowe namnażając się w komórkach nabłonka. Okres inkubacji wynosi średnio 2 dni.
Osoba dorosła zakażona wirusem grypy może zakażać inne osoby przez 3 do 5 dni od chwili pojawienia się objawów chorobowych, natomiast dziecko może zakażać innych przez 7 dni.
Grypa jest podstępna i niebezpieczna. Uszkadzając śluzówkę w nosie, gardle, tchawicy
i oskrzelach, jednocześnie zaburza funkcjonowanie naturalnych mechanizmów odpornościowych. Osłabiając układ odpornościowy toruje drogę zakażeniom bakteryjnym, które mogą doprowadzić nawet do zgonu. Przebieg kliniczny grypy zależy od właściwości wirusa, wieku pacjenta, jego statusu immunologicznego, współistniejących chorób (np. serca, płuc, nerek), stanu odżywienia.
Charakterystyczne objawy to nagły początek, szybko pojawiająca się wysoka temperatura, bóle mięśniowo-stawowe, bóle głowy, ogólnie złe samopoczucie, objawy ze strony układu oddechowego, tj. katar i kaszel.
Mogą dołączyć się też objawy ze strony przewodu pokarmowego. Zakażenie wirusem grypy jest poważne ze względu na możliwość wystąpienia powikłań, które pozostawiają konsekwencje często do końca życia.
Najczęstsze powikłania pogrypowe to:
zapalenie oskrzeli i oskrzelików oraz zapalenie płuc wywołane przez wirus grypy lub wtórne zapalenia płuc wywołane przez bakterie,zapalenie ucha środkowego grożące częściową lub całkowitą utratą słuchu,zapalenie mięśnia serca i osierdzia,niewydolność nerek, zaostrzenie astmy i alergii, zapalenie opon mózgowych.powikłanie neurologiczne,odrzuty wszelkich przeszczepów i bajpasów na skutek niezgodności tkankowej,zaostrzenie chorób przewlekłych
JAK UCHRONIĆ SIĘ PRZED GRYPĄ?
• Zaszczep siebie i swoją rodzinę przeciw grypie !
• Przestrzegaj zasad higieny oddychania – w czasie kaszlu i kichania zakrywaj nos i usta chusteczką jednorazową,
• Poza domem i w podróży zawsze miej przy sobie żel do rąk lub zapas jednorazowych chusteczek nasyconych roztworem alkoholu, gdyż warunki w podróży rzadko zapewniają możliwości częstego mycia rąk,
• Jeśli chusteczki jednorazowe lub żel właśnie ci się skończyły, kichaj lub kaszl w zgięcie łokciowe – twoje dłonie nie zostaną skażone wirusem,
• W środkach transportu zbiorowego unikaj niepotrzebnego dotykania powierzchni i elementów ich wyposażenia,
• Unikaj bliskiego kontaktu „twarz w twarz” z innymi podróżnymi,
• Unikaj masowych zgromadzeń,
• Zadbaj, aby również twoje dziecko przestrzegało powyższych zaleceń.
Kto powinien się zaszczepić?
Powinni to zrobić wszyscy którzy chcą normalnie funkcjonować i nie mają przeciwwskazań medycznych. Jednak dotyczy to szczególnie osób z tzw. grup wysokiego ryzyka wystąpienia powikłań pogrypowych tj.:
• osób starszych,
• osób z przewlekłymi schorzeniami układu oddechowego, a szczególnie z astmą (dotyczy to zarówno dorosłych i dzieci),
• ze schorzeniami układu krążenia i nerek,
• osób o obniżonej odporności (np. pacjentów po przeszczepach, osób zakażonych HIV),
• chorych na cukrzycę.
Szczepić się powinny osoby mogące stanowić źródło zakażenia dla wyżej wymienionych osób, między innymi personel medyczny.
Kiedy najlepiej się zaszczepić?
Najlepiej podjąć szczepienia przed sezonem zachorowań, kiedy jest jeszcze ładna, słoneczna pogoda i nasz organizm nie jest jeszcze narażony na liczne infekcje przeziębieniowe.
W Polsce szczyt zachorowań na grypę przypada między styczniem a marcem.
Ze względu na to, że wirus grypy charakteryzuje się dużą zmiennością corocznie zmieniany jest skład szczepionki. Wiadomo, że przeciwciała po podaniu szczepionki przeciwko grypie powstają po 7 dniach od momentu zaszczepienia i poziom ich wzrasta w miarę upływu czasu. Oznacza to, że szczepienia przeciwko grypie mogą być wykonywane w listopadzie
i w grudniu, a nawet wówczas gdy wirus krąży już w populacji.
Właśnie teraz jest najlepszy okres do wykonania szczepienia, gdyż nie notujemy jeszcze zwiększonej liczby zachorowań.
Szczepienie można jeszcze wykonać między innymi w: Punkcie Szczepień przy Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Gorzowie Wlkp. przy ul. Mickiewicz 12B w środy w godzinach od 10:00 do 14:00
Źródło:
• W. Magdzik, D. Naruszewicz-Lesiuk, A. Zieliński „ Choroby zakaźne i pasożytnicze-epidemiologia i profilaktyka”
• Strona internetowa Głównego Inspektora Sanitarnego www.gis.gov.pl
• Strona internetowa NIZP-PZH w Warszawie www.pzh.gov.pl , zakładka Krajowego Ośrodka ds. Grypy w Warszawie: „Grypa-wskazania do szczepień, możliwe powikłania pogrypowe”.
http://www.gis.gov.pl



BIEGUNKI POWODOWANE PRZEZ ROTAWIRUSY
Rotawirusy są najczęstszą przyczyną występowania u dzieci niebakteryjnych biegunek zakaźnych, chorować mogą również osoby dorosłe.
Jak dochodzi do zakażenia?
Do zakażenia dochodzi drogą fekalno-oralną na skutek bezpośredniego kontaktu z osobą zakażoną lub jej wydalinami – głównie poprzez zanieczyszczone kałem ręce, powierzchnie czy przedmioty codziennego użytku, czemu sprzyja nieprzestrzeganie podstawowych zasad higieny. Możliwe jest również zakażenie przez zanieczyszczoną żywność lub wodę. Ze względu na dużą zakaźność rotawirusy są również częstą przyczyną zakażeń w dziecięcych oddziałach szpitalnych.
Dla kogo rotawirusy są najbardziej niebezpieczne?
Najbardziej zagrażają niemowlętom oraz dzieciom do 5 roku, a także osobom starszym po 65 roku życia.
Ryzyko zakażenia rotawirusami można zmniejszyć poprzez:
• bezwzględne przestrzeganie zasad higieny osobistej i otoczenia,
• szczepienie ochronne przeciwko rotawirusom (zalecane w Programie Szczepień Ochronnych dla dzieci w wieku od 6 do 24 tygodnia życia – decyzję o szczepieniu należy każdorazowo skonsultować z lekarzem – szczepionka jest dostępna wyłącznie na receptę lekarską),
• przestrzeganie podstawowych zasad higieny przyrządzania posiłków,
• mycie i dezynfekcję powierzchni, z którymi stykała się chora osoba.
Przebieg choroby
Zachorowanie można przebyć wielokrotnie, ponieważ pierwotna infekcje daje jedynie częściowa odporność, która jednak w przypadku powtórnego zakażenia powoduje bezobjawowy lub lekki przebieg choroby. Szacuje się, że około 70% dzieci do 5 roku życia ma przeciwciała przeciwko tym wirusom co świadczy o przebyciu zakażenia. Najpoważniejsze znaczenie kliniczne mają infekcje wirusami grupy A, które są przyczyną ostrych biegunek u dzieci młodszych. Okres od momentu zakażenia do chwili wystąpienia objawów choroby jest krótki – wynosi zazwyczaj od kilku do 24 godzin. Choroba trwa zwykle od 4 do 10 dni, sporadycznie może się przedłużać do kilku tygodni. Szczególnie niebezpieczne są biegunki małych dzieci.
Objawy
Ze strony układu pokarmowego – biegunka i wymioty, które szybko powodują utratę płynów i elektrolitów w organizmie i w efekcie doprowadzają do zaburzeń metabolicznych.
Zachorowania mogą mieć zróżnicowany przebieg, od łagodnego po ciężki. W przypadku zachorowań o przebiegu średnio nasilonym i ciężkim obserwujemy objawy:
• wodnista biegunka z obecnością śluzu,
• gorączka (do 38,5ºC),
• wymioty,
• cechy odwodnienia organizmu – uczucie suchości w jamie ustnej, suchy język i błony śluzowe, uczucie pragnienia, utrata elastyczności skóry.
Jak się je leczy?
Leczenia zakażeń rotawirusowych ma charakter wyłącznie objawowy, brak jest leczenia przyczynowego. Przy łagodnym klinicznym przebiegu zachorowania zazwyczaj wystarczy doustne uzupełnianie płynów. Ważne jest przestrzeganie diety np. w postaci kleików z kaszy lub ryżu. Małe dzieci oraz osoby z upośledzoną odpornością wymagają na ogół hospitalizacji i dożylnego podawania płynów i elektrolitów. U dorosłych przebieg jest często bezobjawowy.
Kiedy jest najwięcej zachorowań?
Epidemiologię zakażeń wywoływanych przez rotawirusy charakteryzuje sezonowość. Zachorowania występują znacznie częściej w miesiącach jesiennych, zimowych i wczesnowiosennych. Brak jest obecnie jednoznacznego wyjaśnienia dla tak dużej zmienności w występowaniu liczby zachorowań na przestrzeni czasu. Być może odgrywają w tym rolę czynniki związane z nosicielstwem i replikacja wirusa u człowieka lub warunki klimatyczno-środowiskowe.
MENINGOKOKI
Meningokoki (Neisseria meningitidis) to bakterie, które wywołują groźne zakażenia, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznica (sepsa), wspólnie określane mianem inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM).
UWAGA! Jeśli ktoś z naszych bliskich jest chory i podejrzewamy chorobę meningokokową!
Jeśli ktoś z naszych bliskich jest chory i podejrzewamy chorobę meningokokową, natychmiast skontaktujmy się z lekarzem. Opiszmy dokładnie objawy i wspomnijmy, że naszym zdaniem może to być zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub posocznica. Jeśli nie możemy wezwać lekarza, natychmiast zawieźmy chorego do najbliższego szpitala.
Jeśli to inwazyjna choroba meningokokowa, szybkie podjęcie leczenia jest kluczowe dla ratowania życia!
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznica wymagają NATYCHMIASTOWEJ pomocy lekarskiej.
Istnieje wiele grup tych bakterii. W Polsce najczęściej występują meningokoki grupy B i C. Te ostatnie częściej wywołują ogniska epidemiczne. Inne grupy meningokoków, takie jak Y czy W135 występują w Polsce bardzo rzadko.
Meningokoki występują u około 20% zdrowych ludzi w jamie nosowo-gardłowej. Na ogół przenoszą się z człowieka na człowieka przez bliski i długotrwały kontakt z wydzieliną z gardła (bardzo bliskie kontakty). Te bakterie nie przeżywają poza organizmem człowieka, więc nie można się zarazić np. na basenie lub przebywając po prostu w jednym budynku.
Ludzie w każdym wieku mogą być nosicielami meningokoków. Nosicielstwo może trwać kilka dni, tygodni lub miesięcy i nie powodować wystąpienia choroby. Bakterie wywołują u nosicieli nawet pewien stopień odporności. Niekiedy jednak przełamują one bariery ochronne organizmu i powodują zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i/lub posocznicę.
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznica meningokokowa mogą być czasem trudne do rozpoznania w pierwszej fazie zakażenia. Pierwsze objawy mogą być takie same jak w przeziębieniu. Objawy mogą się rozwinąć w ciągu kilku dni, choć w niektórych przypadkach dochodzi do tego w zaledwie kilka godzin. Okres wylęgania choroby meningokokowej wynosi 2-10 dni. Kolejne objawy nie występują w określonej kolejności, a część z nich może nie wystąpić w ogóle. Musimy pamiętać, że czasem zakażeniu towarzyszyć mogą objawy inne niż przedstawione poniżej.
Objawy u niemowląt:
• gorączka – dłonie i stopy mogą być zimne,
• brak apetytu, wymioty, biegunka,
• rozpaczliwy płacz, kwilenie,
• rozdrażnienie,
• odgięcie głowy do tyłu,
• osłupienie, pulsujące ciemiączko,
• senność,
• wybroczyny (plamy) na skórze.
Objawy u dorosłych i starszych dzieci:
• wymioty,
• gorączka,
• ból głowy,
• sztywność karku,
• bóle stawów,
• światłowstręt,
• senność,
• drgawki,
• zimne dłonie i stopy przy jednoczesnej wysokiej gorączce oraz wybroczyny na skórze mogą występować również u starszych dzieci i dorosłych.
Na podstawie materiałów informacyjnych opracowanych przez KOROUN (Marcin Kadłubowski, Waleria Hryniewicz, 2007)
ODRA
Odra jest ostrą, wysoce zakaźną chorobą wirusową wywoływaną przez paramyxowirusy ,zdolną do wywoływania epidemii. Zakaźność jest bliska 100% u osób podatnych, a w okresie przedszczepiennym odra dotknie prawie każdą osobę w wieku dziecięcym. Szczepienia ochronne radykalnie zmniejszyły zachorowalność na odrę w Europie, ale pomimo ogólnie wysokiego poziomu zaszczepienia, odra nadal powoduje częste epidemie. Globalnie, odra pozostaje główną przyczyną zgonów dzieci i około 160 000 z nich umiera każdego roku z powodu powikłań choroby.
OBJAWY I POWIKŁANIA PO ODRZE
• Pierwsze objawy odry pojawiają się po 10-12 dniowym okresie inkubacji i charakteryzuje się gorączką, zapaleniem spojówek, katarem, kaszlem i zapaleniem oskrzelików. U prawie wszystkich podatnych, zarażonych osób rozwija się postać kliniczna choroby.
• Plamki Koplika, uważane za swoisty objaw odry, pojawiają się na błonie śluzowej policzka 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki.
• Grudkowo-plamista wysypka pojawia się 2-4 dni po wystąpieniu gorączki. Przez kolejne 3 dni, rozprzestrzenia się (zstępuje) ona z głowy na tułów, a następnie na ręce i nogi. Wysypka utrzymuje się przez 3 do 7 dni, potem ustępuje, pozostawiając brunatne przebarwienia i delikatne złuszczanie naskórka.
• Szczególnie ciężki przebieg odry występuje zwykle u źle odżywionych małych dzieci, szczególnie tych z niedoborami witaminy A lub tych, których układ odpornościowy został osłabiony przez HIV/AIDS lub inną chorobę.
• Prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań zwiększa się jeśli gorączka nie spadnie w ciągu 1 lub 2 dni po wystąpieniu wysypki.
• Najczęstszymi powikłaniami odry są: zapalenie ucha środkowego (7-9%), zapalenie płuc (1-6%), biegunka (8%), poinfekcyjne zapalenie mózgu (1 na 1000 do 2000 przypadków) oraz podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE ), które dotyczy 1 na 100 000 przypadków.
• Śmiertelne przypadki odry są spowodowane głównie komplikacjami po infekcji bakteryjnej.
• Liczba przypadków śmiertelnych wynosi 1-3 na 1000 przypadków, a najwyższa jest u dzieci poniżej piątego r.ż. i u osób z obniżoną odpornością. Zapalenie płuc odpowiada za sześć z dziesięciu zgonów związanych z odrą.
• Podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) jest rzadką (1 na 100 000 przypadków) ale śmiertelną, degeneracyjną chorobą ośrodkowego układu nerwowego spowodowaną trwałą infekcją zmutowanym wirusem odry. Początek choroby następuje kilka lat po epizodzie odry (średnio siedem lat), a większość dotkniętych nią dzieci chorowała na odrę przed ukończeniem drugiego roku życia.
• Niemowlęta po porodzie są chronione przed odrą dzięki przeciwciałom matki, jeśli jest ona jest odporna na odrę. Ten rodzaj odporności (odporność bierna) stopniowo zanika w drugiej połowie pierwszego roku życia. Niemowlęta z częściową odpornością bierną mogą przechodzić odrę łagodniej i krócej.
DROGI PRZENOSZENIA ODRY
Wysoce zaraźliwy wirus odry rozprzestrzenia się podczas kaszlu lub kichania, przez bliski lub bezpośredni kontakt z wydzielinami z nosa i gardła osoby zakażonej. Wirus pozostaje aktywny i zakaźny w powietrzu przez klika godzin, a na skażonych powierzchniach do 2 godzin. Może być rozprzestrzeniany przez zakażone osoby od 3 dni przed wystąpieniem wstępnych objawów nieżytowych i gorączki (5 dni przed wystąpieniem wysypki), do 3 dni od wystąpienia wysypki.
GRUPY RYZYKA
Osoby o podwyższonym ryzyku zachorowania na odrę to niemowlęta, które są za małe, aby można je było szczepić, osoby, u których szczepionka nie wywołała odporności oraz osoby, które z przyczyn medycznych, religijnych lub innych nie zostały zaszczepione.
LECZENIE
Nie ma specyficznej terapii przeciwwirusowej w przypadku odry, a większość chorych powróci do zdrowia po leczeniu wspomagającym, w tym w postaci nawodnienia i podawania leków przeciwgorączkowych. Zakażenia bakteryjne są powszechne i powinny być leczone antybiotykami, ale leczenie profilaktyczne nie jest wskazane. Gorączka utrzymująca się po dwóch dniach od pojawienia się wysypki jest oznaką powikłań.
ZAPOBIEGANIE
Szczepienie jest jedynym skutecznym środkiem zapobiegającym zachorowaniu na odrę. Należy zwrócić uwagę na bardzo wysoką efektywność szczepień przeciw odrze.
Po podaniu pierwszej dawki szczepionki odporność uzyskuje ok. 95–98% osób zaszczepionych. Natomiast podanie drugiej dawki szczepionki pozwala osiągnąć odporność u niemalże 100% osób zaszczepionych.
Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienia na odrę wykonuje się planowo szczepionką MMR (szczepionka skojarzona przeciw odrze, śwince i różyczce) u dzieci w 13–15. miesiącu życia oraz w 6. roku życia (w najnowszym PSO na 2019 r. dokonano przesunięcia z 10. na 6. r.ż.) i są one obowiązkowe dla dzieci i młodzieży, które nie ukończyły 19 roku życia.